CREC Polska

Dzień Pański to dzień, w którym Bóg odnawia przymierze ze swoim ludem. Czyni to przy pomocy ofiary, dlatego poznanie starotestamentowego porządku ofiarniczego pozwala lepiej zrozumieć naturę i porządek nabożeństwa.

Bóg stworzył człowieka po to, by trwał z Nim w więzi, którą określamy mianem przymierza. Nie będę teraz rozwijał tego tematu, zwrócę tylko uwagę na to, że przymierze stanowi kontekst ludzkiego życia i wyznacza jego tok. Dlatego też zorganizowanie nabożeństwa w zgodzie z przymierzowymi schematami jest jak najbardziej uzasadnione i pożądane.

Na odnowienie przymierza możemy patrzeć z różnych perspektyw. Już sama ofiara wstępująca (całopalna) stanowi odnowienie przymierza, gdyż zawiera wszystkie jego elementy. Po pierwsze, Bóg nas przyzywa. Następnie ofiara, która symbolizuje człowieka, umiera za grzech, ale potem zostaje obmyta i przygotowana do spalenia na ołtarzu. Dalej, Bóg uświęca ofiarę, kiedy przyjmuje ją do swej ognistej obecności. Po czwarte, ofiarę uważa się za „pokarm dla Pana”, dlatego wraz z nią składa się w ofierze chleb, oliwę i kadzidło – owoce ludzkiej pracy. W końcu, ofiarodawca opuszcza Przybytek jako nowy człowiek.

Ten sam schemat powtarza się w trzech podstawowych ofiarach składających się na ryt odnowienia przymierza w Starym Testamencie: w ofierze za grzech, ofierze wstępującej i ofierze pokoju.

Badania nad schematem odnowienia przymierza objawionym w Biblii wskazują na jego pięć podstawowych etapów: (1) Bóg oznajmia, kim jest; (2) Bóg przypomina, że wyprowadził swój lud z ciemności na światłość, z niewoli do wolności; (3) Bóg przedstawia prawa, jakimi ma rządzić się Jego lud; (4) Bóg obiecuje błogosławieństwo za posłuszeństwo i grozi karą za bunt, dając przy tym sakramentalne znaki przymierza; (5) Bóg wzywa swój lud do wprowadzenia w życie postanowień przymierza.

Ten pięcioetapowy schemat odnowienia przymierza jest wielce pomocny w liturgii. Każdy etap odpowiada kolejnym punktom nabożeństwa, które możemy nazwać: powołaniem, pojednaniem, poświęceniem, posileniem i posłaniem:

1. Bóg wzywa nas, byśmy zbliżyli się do Niego; inaczej nie mielibyśmy odwagi, by to uczynić.

2. Bóg otacza nas chwałą; pierwszoplanową postacią jest tu Ojciec, którego Obraz w sobie nosimy.

3. Bóg poucza nas; pierwszoplanową postacią jest tu Syn, którego Słowo słyszymy.

4. Bóg karmi nas; pierwszoplanową postacią jest tu Duch, który obdarza nas Życiem.

5. Bóg rozsyła nas; polem misyjnym jest świat.

Ponieważ nabożeństwo jest dialogiem, w którym odpowiadamy „amen” na każde słowo lub działanie Boga, dlatego także Powołanie domaga się odpowiedzi. Myślę, że na tym miejscu pastor powinien przypomnieć zborowi o powadze nabożeństwa; o tym, że sam Bóg spotyka się z nami, by działać w naszym życiu; a także o tym, że wymaga to od nas odpowiedniej reakcji i postawy. Bóg chce odnowić z nami przymierze. To nie my odnawiamy przymierze z Bogiem. Właściwą odpowiedzą na Powołanie jest psalm uwielbienia.

Myślę, że jest to też właściwe miejsce na inne „powołania”. Jeśli akurat kościół ma ogłosić ekskomunikę, niech uczyni to teraz. Podobnie ma się sprawa z chrztem. Dopiero potem niech pastor wezwie lud na nabożeństwo.

Powołanie jest aktem władzy. Bóg rzeczywiście wzywa nas na spotkanie. Jeśli je zignorujemy, będzie to miało dla nas złe konsekwencje. Jeśli jednak Go posłuchamy, Bóg będzie nam błogosławił. Powołanie jest aktem Boga, który naprawdę nas zmienia.

Grzech pozbawia nas chwały (por. Rz 3,23), Bóg jednak obdarza chwałą tych, których usprawiedliwia (por. Rz 8,30). Tylko uwielbieni ludzie mogą chwalić Boga, ale nasza chwała zbladła na skutek odstępstw, jakich dopuściliśmy się w minionym tygodniu. Dlatego pastor musi teraz wezwać lud do wyznania grzechów, do czego może posłużyć się fragmentem Pisma. Zbór winien odpowiedzieć wspólnym wyznaniem win. Należy przy tym zwrócić uwagę na to, że ta publiczna spowiedź nie jest aktem introspekcji, która bardziej niż do nabożeństwa pasuje do prywatnej modlitwy. Wyznanie grzechów jest jak wyznanie wiary i powinno przypominać recytację lub śpiewanie Credo. Wyznajemy w nim, że jesteśmy grzesznikami niezależnie od tego, jak się akurat czujemy.

Po wyznaniu grzechów następuje zapewnienie o przebaczeniu win i pojednaniu z Bogiem, czyli absolucja. Z nadania Bożego pastor ma prawo ją ogłosić.

Także absolucja jest aktem Boga, a tym samym aktem władzy. Z tego powodu słowa pastora mają brzmieć głośno i przekonująco. Jak każde Słowo Boże również absolucja ma dwa ostrza. Jeśli więc ktoś obłudnie wyznaje grzechy, Bóg to widzi i odpowiednio potraktuje takiego hipokrytę.

Również w tym miejscu można udzielić chrztu. Jak Jezus obmył nasze stopy, byśmy mogli uczestniczyć w nabożeństwie, tak osoba chrzczona zostaje całkowicie obmyta w tym samym celu (por. Jn 13). Osobiście jednak uważam, że lepiej jest umieścić chrzest przed Powołaniem, ponieważ nie jest ono tym samym co ogólne wezwanie do wiary Ewangelii, a spowiedź zboru nie jest tym samy co wyznanie grzechów nawracającego się grzesznika. Jak już pisałem, nabożeństwo jest odnowieniem przymierza, a nie jego zawarciem. Umieszczenie zaś chrztu w drugiej części nabożeństwa sugeruje, że Powołanie jest ogólnym wezwaniem do wiary Ewangelii skierowanym do wszystkich ludzi, a nie zaproszeniem rodziny Bożej na spotkanie z Ojcem. To z kolei zamazuje naturę nabożeństwa.

Kiedy już Bóg na nowo otoczył nas chwałą, jesteśmy gotowi, by jeszcze bardziej się do Niego zbliżyć z uwielbieniem na naszych ustach.

W tradycyjnej liturgii po absolucji następuje tzw. psalm wejścia, czyli introit, który prowadzi do kolejnych psalmów uwielbienia i modlitw (np. do Kyrie, Gloria in Excelsis lub Te Deum). Myślę, że jest to uzasadnione i w zgodzie z biblijnymi schematami.

Po pochwalnym śpiewie, który jest naszym „amen” na otrzymaną absolucję, przychodzi czas na zwiastowanie Słowa. Zgodnie z tradycją podzielone jest ono na dwie części. Po pierwsze, czytane są kolejne lekcje z Pisma Świętego jako ogólne zwiastowanie Słowa. Po tym następuje ogólna odpowiedź w postaci jednego z wyznań wiary Kościoła. Jest to też dobre miejsce na ogólną modlitwę za Kościół powszechny zakończoną Modlitwą Pańską.

Później pastor zwiastuje konkretne Słowo dla konkretnego zboru, wskazując na konkretne zastosowanie ogólnych zasad Pisma w konkretnej sytuacji. Odpowiedź zboru na to zwiastowanie również ma dwa aspekty. Po pierwsze, zbieramy ofiarę, co symbolizuje nasze poświęcenie się Bogu w odpowiedzi na Jego Słowo. Dobrze jest przy tym zaśpiewać psalm lub hymn, jednak niech nie będzie to doksologia, która jako wezwanie do chwalenia Boga bardziej pasuje na rozpoczęcie nabożeństwa. Po drugie, po kazaniu zwracamy się do Boga w modlitwie.

Chciałbym zwrócić uwagę na to, że w systemie ofiarniczym na tym etapie odnowienia przymierza widzimy trzy elementy. Po pierwsze, składana była ofiara całopalna, czyli wstępująca, symbolizująca człowieka zbliżającego się do Boga. Po drugie, na ofierze wstępującej kładziono ofiarę z pokarmów, czyli daninę, symbolizującą owoce pracy przyniesione do Domu Bożego. Po trzecie, wraz z ofiarą wstępującą i daniną spalano kadzidło symbolizujące modlitwy wiernych.

Ponieważ na nabożeństwie zwykle są obecni tylko chrześcijanie (jak wspomniałem, jest to spotkanie rodzinne), nie ma potrzeby wdawać się w rozbudowane wyjaśnienia na temat tego, kto ma prawo przystępować do komunii. Z gośćmi należy porozmawiać o tym przed nabożeństwem.

Po zaproszeniu do Stołu Pańskiego dobrze jest zaśpiewać dziękczynne psalmy lub hymny, ofiarować Bogu modlitwy dziękczynne oraz wystosować słowo zachęty dla zboru.

Zgodnie z zasadą dialogu po spożyciu pokarmu przygotowanego dla nas przez Boga powinniśmy znów odpowiedzieć dziękczynieniem.

Na tym etapie nabożeństwa dzieją się dwie rzeczy. Po pierwsze, pastor wzywa zbór do budowania Królestwa Bożego w świecie. Oczywiście, Wielkie Posłannictwo jak najbardziej tu pasuje. Podobnie jak oddelegowanie do konkretnych zadań. Teraz zatem można dokonać ordynacji pastora lub diakona, skierować słowo zachęty dla osób rozpoczynających studia lub służbę wojskową, a także dla nowożeńców i osób rozpoczynających nową pracę. Właściwą odpowiedzią na Posłanie jest na przykład hymn Nunc Dimitis, czyli pieśń Symeona, oraz błogosławieństwo końcowe.

Błogosławieństwo nie jest modlitwą ani chwaleniem Boga. Błogosławieństwo jest zapewnieniem o Bożej przychylności. Najlepiej jest używać Błogosławieństwa Aarona (por. 4Mj/Lb 6,24-26). Trudno je ulepszyć, więc dlaczego go nie użyć? Zbór powinien odpowiedzieć na błogosławieństwo psalmem lub hymnem.

Nabożeństwo rozpoczyna się napięciem i prowadzi do odpoczynku. Rozpoczynamy z obawą i dlatego Bóg musi nas wezwać na spotkanie. Następnie Bóg nas odnawia, poucza, zaprasza do stołu i karmi. Wtedy już nie chcemy odchodzić od Niego i dlatego Bóg musi nas rozesłać z powrotem do naszych domów i codziennych zajęć.

To wszystko można, a nawet trzeba, udramatyzować. Warto przyklęknąć do wyznania grzechów, powstać do wysłuchania Słowa i usiąść przy Stole Pańskim.

W końcu, dla uzupełnienia obrazu chciałbym wskazać na to, że schemat odnowienia przymierza znajdujemy już w opisie stworzenia świata.

1. Dzień pierwszy koncentruje się na inicjacji. W nabożeństwie odpowiada temu Powołanie, czyli wezwanie na nabożeństwo. W 3. Mojżeszowej (Kpł) 23 dniem pierwszym jest szabat, co znaczy, że ostatni dzień tygodnia jest jednocześnie jego pierwszym dniem (pierwszym dniem dla człowieka).

2. Dzień drugi koncentruje się na przejściu i oddzieleniu. Bóg oddziela rzeczy niebieskie od ziemskich (wody pod sklepieniem od wód nad sklepieniem). W nabożeństwie odpowiada temu wyznanie grzechów i przejście z królestwa ciemności do Królestwa Światłości. W 3. Mojżeszowej (Kpł) 23 odpowiada temu święto Paschy – przejście od starego do nowego.

3. Dzień trzeci koncentruje się na gwarancjach i zaopatrzeniu. W Starym Testamencie przymierze z Bogiem poświadczone było darem ziemi, a właśnie trzeciego dnia suchy ląd wyłonił się z wód. W nabożeństwie odpowiada temu absolucja, której towarzyszą pieśni chwalące Boga za Jego wierność i łaskawość. W 3. Mojżeszowej (Kpł) 23 odpowiada temu święto Pierwocin przypominające o Bożej hojności i trosce.

4. Dzień czwarty koncentruje się na warunkach i regulacjach, gdyż wtedy właśnie Bóg stworzył ciała niebieskie, by oznaczały (dosł. rządziły) pory i lata. W nabożeństwie odpowiada temu czytanie Pisma i kazanie. W 3. Mojżeszowej (Kpł) 23 odpowiadają temu Zielone Święta przypominające o nadaniu Prawa.

5. Dzień piąty koncentruje się na porządkowaniu i grupowaniu, gdyż wtedy Bóg stworzył i podzielił zwierzęta na zbiory odpowiadające zastępom wokół Jego tronu. W nabożeństwie odpowiada temu zebranie ofiary oraz modlitwa, czyli wonne kadziło wznoszące się do Bożego tronu. W 3. Mojżeszowej (Kpł) 23 odpowiada temu Święto Trąb, które ponownie wzywają lud do zbliżenia się do Boga.

6. Dzień szósty koncentruje się na afirmacji, gdyż tego dnia Bóg stworzył człowieka. W nabożeństwie odpowiada temu komunia, dzięki której mamy udział w nowej ludzkości przez spożywanie ciała i krwi Chrystusa. W 3. Mojżeszowej (Kpł) 23 odpowiada temu Dzień Pojednania.

7. Dzień siódmy koncentruje się na władzy, gdyż tego dnia Bóg odpoczął, zasiadając na tronie nad swoim stworzeniem. W Chrystusie również my zasiadamy na tronach. To jednak nie wszystko…

8. ...gdyż jest jeszcze dzień ósmy, ponieważ po tym, jak Bóg odpoczął siódmego dnia (był to pierwszy dzień dla człowieka), rozesłał nas do różnych zadań. W nabożeństwie odpowiada temu Posłanie, czyli oddelegowanie. W 3. Mojżeszowej (Kpł) 23 odpowiadają temu dwa fragmenty mówiące o Święcie Szałasów: pierwszy podkreśla odpoczynek (w. 33-36), a drugi – misję (w. 39-44). Co ciekawe, Święto Szałasów trwało osiem dni, w czasie których składano w ofierze 70 byków symbolizujących 70 narodów świata, w czym również odnajdujemy bardzo mocny misyjny akcent.

Z tego nieco krótkiego opracowania wynikają moim zdaniem dwa podstawowe wnioski: (1) nabożeństwo jest odnowieniem przymierza, (2) studia nad ceremoniami odnowienia przymierza są bardzo przydatne w liturgice.

Fragment książki pt. Theses on Worship. Notes Toward the Reformation of Worship, Niceville 1998, s. 88-95. Tłumaczył Bogumił Jarmulak. Autor jest dyrektorem Biblical Horizons.